Wierzytelność

Kodeks cywilny nie definiuje wierzytelności w osobnym przepisie. Opisuje zobowiązanie, w którym „wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić” (art. 353 § 1 KC). Uprawnienie wierzyciela z tego stosunku to wierzytelność, a obowiązek dłużnika to dług. W kodeksie „zobowiązanie” to cały stosunek między stronami, a w księgowości sam dług. W firmie wierzytelność to najczęściej prawo do zapłaty za fakturę, które księgowość wykazuje jako należność.

Wierzytelność a należność

Wierzytelność pochodzi z prawa cywilnego, a należność z rachunkowości. Przy fakturze za towar oba pojęcia opisują te same pieniądze, ale w trzech sytuacjach się rozchodzą.

Zaliczka na dostawę. Firma, która zapłaciła dostawcy z góry, ma wierzytelność o wydanie towaru. W bilansie nie jest to należność, tylko zaliczka na dostawy, wykazywana w zapasach.

Odsetki za opóźnienie. Między firmami prawo do odsetek powstaje bez wezwania od dnia po terminie, a w księgach część firm ujmuje je dopiero przy nocie odsetkowej albo przy zapłacie.

Przedawnienie. Dłużnik może dobrowolnie zapłacić przedawniony dług, ale należność przedawnioną spisuje się z ksiąg w ciężar odpisu aktualizującego albo w koszty (art. 35b ust. 3 i 4 ustawy o rachunkowości).

Kiedy wierzytelność jest wymagalna

Wymagalność to chwila, od której wierzyciel może skutecznie żądać świadczenia. Przy fakturze następuje z upływem terminu płatności. Gdy terminu nie ustalono i nie wynika on z charakteru świadczenia, dłużnik ma zapłacić niezwłocznie po wezwaniu (art. 455 KC).

Od wymagalności biegnie przedawnienie (art. 120 § 1 KC) i liczą się dni opóźnienia, od których zależą skutki opisane w haśle należności przeterminowane.

Kiedy wierzytelność się przedawnia

Roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przedawniają się co do zasady po 3 latach, a pozostałe po 6 latach (art. 118 KC). Przepisy o poszczególnych umowach często skracają ten termin. Cena towaru sprzedanego w ramach działalności sprzedawcy przedawnia się po 2 latach (art. 554 KC), tak samo wynagrodzenie za usługi świadczone zawodowo (art. 751 pkt 1 KC) i roszczenia z umowy o dzieło (art. 646 KC), a roszczenia z umów przewozu, spedycji i składu po roku (art. 792, 803 i 859⁹ KC). Przy terminach co najmniej dwuletnich koniec przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, a umowa nie może terminu skrócić ani wydłużyć (art. 119 KC).

Przykład. Dwie faktury twojej firmy za towar z terminem płatności 5 stycznia 2026 r. i 28 grudnia 2026 r. przedawnią się tego samego dnia, 31 grudnia 2028 r. Pierwsza daje wierzycielowi prawie trzy lata, druga niewiele ponad dwa.

Bieg przedawnienia przerywa uznanie długu przez dłużnika i każda czynność przed sądem albo innym organem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia, np. pozew (art. 123 § 1 KC). Potem przedawnienie biegnie od nowa, a przy sprawie w sądzie dopiero po zakończeniu postępowania (art. 124 KC). Zwykłe wezwanie do zapłaty biegu nie przerywa, a zawezwanie do próby ugodowej i mediacja tylko go zawieszają (art. 121 pkt 5 i 6 KC).

Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu, np. wyrokiem albo nakazem zapłaty, przedawnia się po 6 latach (art. 125 § 1 KC). Takie orzeczenie z klauzulą wykonalności to tytuł wykonawczy, z którym idziesz do komornika. Przedawnienie nie gasi wierzytelności, ale pozwala dłużnikowi odmówić zapłaty (art. 117 § 2 KC), a od konsumenta nie można już domagać się zaspokojenia (art. 117 § 2¹ KC).

Rodzaje wierzytelności spotykane w praktyce

Te podziały pochodzą z praktyki, nie z przepisu, ale mają skutki w windykacji.

Pieniężna i niepieniężna. Pieniężna to prawo do zapłaty, niepieniężna np. do wydania towaru albo wykonania usługi. Nakaz zapłaty sąd wydaje przy roszczeniu pieniężnym albo o świadczenie innych rzeczy zamiennych (art. 480¹ § 1 KPC), a w e-sądzie wyłącznie przy pieniężnym (art. 505²⁸ § 2 KPC).

Wymagalna i niewymagalna. Przed terminem płatności wierzytelność jest niewymagalna, ale już można ją sprzedać albo przekazać do faktoringu.

Bezsporna i sporna. Bezspornej dłużnik nie kwestionuje, a jego pisemne uznanie długu razem z wezwaniem do zapłaty pozwala dostać nakaz w postępowaniu nakazowym (art. 485 § 1 pkt 3 KPC). Sporną dłużnik kwestionuje, np. reklamacją jakości, więc w sądzie trzeba ją udowodnić.

Zabezpieczona i niezabezpieczona. Zabezpieczona ma dodatkowe źródło zapłaty, np. gwarancję bankową, poręczenie, weksel albo hipotekę. Gdy dłużnik jest w upadłości, odpis aktualizujący obejmuje tylko część, której zabezpieczenie nie pokrywa (art. 35b ust. 1 pkt 1 ustawy o rachunkowości).

Czy wierzytelność można sprzedać

Tak. Wierzyciel może przenieść wierzytelność na inną osobę bez zgody dłużnika, chyba że sprzeciwia się temu ustawa, zastrzeżenie w umowie albo właściwość zobowiązania (art. 509 § 1 KC). Takie przeniesienie to przelew, w praktyce nazywany cesją wierzytelności. Na nabywcę przechodzą też prawa związane z wierzytelnością, w tym zaległe odsetki (art. 509 § 2 KC). Roszczenia o rekompensatę za koszty odzyskiwania należności nie można jednak zbyć (art. 10 ust. 4 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom), więc przelew co do zasady go nie obejmuje.

Firmy przenoszą wierzytelności, żeby dostać pieniądze przed terminem w faktoringu, sprzedać przeterminowane długi albo zabezpieczyć kredyt bankowy. Jeśli wierzytelność stwierdzono pismem, przelew też trzeba stwierdzić pismem (art. 511 KC). Dopóki zbywca nie zawiadomi dłużnika o przelewie, a dłużnik sam o nim nie wie, zapłata dotychczasowemu wierzycielowi jest skuteczna także wobec nabywcy (art. 512 KC).

Jak dochodzić wierzytelności od pierwszego przypomnienia do egzekucji, opisuje przewodnik po windykacji należności.

Najczęstsze pytania

Czym różni się wierzytelność od należności?

Wierzytelność to opisane w kodeksie cywilnym prawo do żądania świadczenia, a należność to kwota do otrzymania wykazywana w księgach i bilansie. Różnicę widać np. przy przedawnieniu, bo przedawniona wierzytelność nadal istnieje, a należność spisuje się z ksiąg.

Kiedy wierzytelność się przedawnia?

Wierzytelność związana z działalnością gospodarczą przedawnia się co do zasady po 3 latach, a inne po 6 latach. Faktura za towar, usługę świadczoną zawodowo albo dzieło przedawnia się jednak po 2 latach, a należności z przewozu i spedycji po roku. Termin co najmniej dwuletni kończy się ostatniego dnia roku kalendarzowego. Bieg liczy się od wymagalności i przerywa go uznanie długu albo czynność przed sądem, ale nie zwykłe wezwanie.

Czy wierzytelność można sprzedać?

Tak, przez umowę przelewu, nazywaną cesją, i co do zasady bez zgody dłużnika. Wyjątkiem są sytuacje, w których przelewowi sprzeciwia się ustawa, zastrzeżenie w umowie albo właściwość zobowiązania. Po zawiadomieniu o przelewie dłużnik powinien płacić nabywcy.